Jan van der Heyden was een bekwaam schilder, etser, tekenaar en schrijver, maar ook een werktuigkundige en de naamgever van een straat in Den Haag. Kortom een man van singulier vernuft.

Jan van der Heyden
Jan van der Heyden

Schilder

Jan van der Heyden werd in 1637 in Gorinchem geboren. Zijn ouders verhuisden naar Amsterdam en daar zou Jan zijn twee grote uitvindingen doen. Van der Heyden trad op 26 juni 1661 in het huwelijk met de 30-jarige Sara Terhiel, van Utrecht. Bij het aantekenen gaf hij als beroep schilder op.

Over zijn schildersopleiding is echter niets bekend. De portrettekenaar Jacob Houbraken vertelde ooit dat Jan als schilder les had gekregen van een onbekende glasschilder.

Stadsgezichten

Kort na het midden van de zeventiende eeuw werd het stadsgezicht een geheel eigen genre binnen de prent- en schilderkunst. Het stadsgezicht werd een specialisatie van Jan van der Heyden. Hij maakte composities van verschillende stadsdelen, waarbij hij zijn kennis van andere steden gebruikte. Zijn schilderijen waren vaak topografisch incorrect maar Van der Heyden gaf details, zoals metselwerk, wél nauwkeurig weer.

De Van der Heydenlantaarn bestond uit een reservoir met een gesloten en een open gedeelte. Deze  waren verbonden met een tuit met daarin een lemmetpijpje en een pit.
De Van der Heydenlantaarn bestond uit een reservoir met een gesloten en een open gedeelte. Deze waren verbonden met een tuit met daarin een lemmetpijpje en een pit.
Van Jan van der Heyden zijn circa 120 stadsgezichten bekend en zo’n 90 andere schilderijen.  Daarnaast maakte Jan vele gravures en technische tekeningen. De schilderijen werden goed verkocht. Van der Heyden schilderde de eerste afbeelding van het Huis ten Bosch. Later zou hij verschillende keren het Huis ten Bosch en de daarbij behorende tuinen in beeld brengen.

Toch zou Jan bekender worden als uitvinder.

Straatlantaarn

In de middeleeuwse steden was het 's nachts aardedonker, op hier en daar een lantaarn bij een herberg na. Vanaf de zestiende eeuw werden op 32 plaatsen in Den Haag kaarslantaarns geplaatst. Deze werden later vervangen door olielampen. Deze lampen waren echter zeer onderhoudsgevoelig omdat het roet de ruitjes van de lantaarn vervuilde.

Jan van der Heyden ontwierp in Amsterdam in 1669 een sterk verbeterd type straatlantaarn. Hij loste het probleem van de ventilatie op met luchtopeningen aan de boven- en de onderzijde. De bovenste luchtopening zat in een blikken snuiver en deze bovenventilatie zorgde er voor dat de oliewalm weg kon trekken. De Van der Heyden-lamp brandde op raapolie met een vlam aan een katoenen pit. De lamp had een reservoir waar voor bijna honderd branduren aan olie in zat.

Het Haagse stadsbestuur was geïnteresseerd in de nieuwe lampen en in 1673 kreeg Jan de opdracht ook voor Den Haag een ontwerp en een compleet stadsverlichtingsplan te maken. Het leverde hem 93 gulden op. Toch duurde het nog tot 1678 voor de driehonderd olielantaarns werden geplaatst. Op drie meter hoge palen, op muurarmen en soms ook aan over de straat gespannen draden.

De belangrijkste uitvinding van Jan van der Heyden was een buygelijke buys, om haar gedaante een slang genaamd. Deze brandslang wordt tot op de dag van vandaag door de brandweer gebruikt.
De belangrijkste uitvinding van Jan van der Heyden was een buygelijke buys, om haar gedaante een slang genaamd. Deze brandslang wordt tot op de dag van vandaag door de brandweer gebruikt.

Brandweer

Jan van der Heyden was gefascineerd door branden en hij legde veel grote branden in Amsterdam op tekeningen vast. De brandweer gebruikte een primitieve brandspuit. Daaraan werd een lange kromme koperen pijp geschroefd, waardoor het water tot op het dak kon worden gespoten.

De spuiten waren echter heel zwaar en onpraktisch en moesten op sleden met paarden verplaatst worden. Veel pompiers waren nodig om met menselijke emmer-kettingen water in de pomp te gooien.

De Jan van der Heijdenstraat met links de Minckelerstraat.
De Jan van der Heijdenstraat met links de Minckelerstraat.
Van der Heyden bedacht hierop twee belangrijke verbeteringen. De uitvinding waarop in 1672 octrooi werd aangevraagd, wordt tot op de dag van vandaag door de brandweer gebruikt. Jan verving de koperen pijp door een buigzame buis van leer of dik zeildoek, de brandslang.

Vijf jaar later, op 21 september 1677, kreeg Van der Heyden octrooi op een verbeterde brandspuit. Deze machine was lichter dan de oude machine en had een grotere waterdruk. De grootste aanpassing was echter dat de brandspuit water uit de gracht kon zuigen. Hierdoor was het gesleep met emmertjes water voorbij.

De gemeente Den Haag was geïnteresseerd in deze nieuwe uitvinding, maar de aanschaf had wel wat voeten in de aarde. Pas op 27 februari 1687 werd voorgesteld om vier brandspuiten aan te schaffen.

De Jan van der Heijdenstraat tijdens de hongerwinter van 1944.
De Jan van der Heijdenstraat tijdens de hongerwinter van 1944.
Het jaar erop, op 16 januari 1688, kwamen Jan van Swieten en Jan van der Heyden op bezoek bij de gemeente Den Haag. Hun overtuigingskracht was dusdanig dat Den Haag voor 8 x f 925 gulden acht slangbrandspuiten met twee jaar garantie kocht.

De nieuwe aankopen vonden onderdak in 's lands magazijn op de Nieuwe Haven, tot de brandspuithuisjes waren getimmerd.

De aanschafprijs van de pompen daalde na verloop van tijd. De vrijwillige brandweer van Loosduinen kocht in 1697 een brandspuit bij Jan van der Heijden de Jonge (de zoon van) te Amsterdam, voor f 415.-

De straat

De aanleg van de Goeverneurlaan  en de Jan van der Heijdenstraat in 1928.
De aanleg van de Goeverneurlaan en de Jan van der Heijdenstraat in 1928.
In de 17e eeuw werden namen niet heel erg nauwkeurig vastgelegd. Voor de straatnaam had de Gemeente Den Haag in 1907 negen opties. 

  • Jan van der Heyde
  • Jean Van der Heyden
  • Jan Vander Heyden
  • Jan van der Heijde
  • Jan van der Heyden
  • Joan van der Heide
  • Jan van der Heiden
  • Jan vander Heyden

Het werd in 1907 uiteindelijk de Jan van der Heijdenstraat. De verlenging van de straat in 1928 werd echter de Jan van der Heydenstraat genoemd. De straat loopt vanaf het Lorentzplein naar de Rijswijkseweg en door de wijken Laakkwartier-Oost en de Noordpolderbuurt.

In het stratenpatroon van Laakwartier-Oost is de hand van de architect Berlage zichtbaar. Met name de onhandige vork van de Van Musschenbroekstraat en de Jan van der Heijdenstraat bij het Lorentzplein is een Berlagiaans trademark. Maar ook de romantische bocht in de Jan van der Heijdenstraat is van de hand van de beroemde architect.

Details

Details

Beeld Lantaarnopsteker

Op de Mallemolen, op de hoek met de Javastraat staat een beeld van een lantaarnopsteker. Dit beeld van Loek Bos werd hier geplaatst in opdracht van de Koninklijke Haagse Woningvereniging van 1854. Uitgangspunt was dat een van de beroepen van de eerste bewoners van het hofje werd afgebeeld.

Loek Bos vond de kleding van de lantaarnopsteker echter ouderwets en besloot zijn uitdossing te mixen met die van andere voormalige bewoners van het hofje. De lantaarnopsteker kreeg daarom een koetsierslivrei aan en een schoorsteenvegershoed op. Het beeld werd op 1 februari 2008 feestelijk onthuld.

 

Een originele Jan van der Heyden brandspuit.
Een originele Jan van der Heyden brandspuit.
De Van der Heydenpaal was 9,5 voet lang. De lantaarn zelf was  twee voet hoog.
De Van der Heydenpaal was 9,5 voet lang. De lantaarn zelf was twee voet hoog.
De gevangenpoort met rechts van het midden, half achter de boom,  een Jan van der Heydenpaal.
De gevangenpoort met rechts van het midden, half achter de boom, een Jan van der Heydenpaal.
Huis ten Bosch werd opgeleverd  in 1652. Jan van der Heyden schilderde het in 1665. Van der Heyden was hiermee de eerste schilder die het huis in verf vastlegde.
Huis ten Bosch werd opgeleverd in 1652. Jan van der Heyden schilderde het in 1665. Van der Heyden was hiermee de eerste schilder die het huis in verf vastlegde.
De Jan van der Heijdenstraat gezien vanaf het Lorentzplein.
De Jan van der Heijdenstraat gezien vanaf het Lorentzplein.
De Jan van der Heijdenstraat bij huisnummer 111 kijkend richting de Pasteurstraat.
De Jan van der Heijdenstraat bij huisnummer 111 kijkend richting de Pasteurstraat.
De Jan van der Heijdenstraat bij huisnummer 118 kijkend naar het Lorentzplein.
De Jan van der Heijdenstraat bij huisnummer 118 kijkend naar het Lorentzplein.
De Jan van der Heijdenstraat in 1989, kijkend vanuit de Eliasstraat.
De Jan van der Heijdenstraat in 1989, kijkend vanuit de Eliasstraat.
Op 27 januari 2019 zorgde een gasontploffing voor een ravage in de Jan van der Heijdenstraat. Op deze foto van 1 februari is de achterliggende Pasteurstraat zichtbaar.
Op 27 januari 2019 zorgde een gasontploffing voor een ravage in de Jan van der Heijdenstraat. Op deze foto van 1 februari is de achterliggende Pasteurstraat zichtbaar.
De Jan van der Heijdenstraat bij nummer 50 op 7 februari 2019.
De Jan van der Heijdenstraat bij nummer 50 op 7 februari 2019.
Dit gebouw op de kruising van de Jan van der Heijdenstraat, de Linnaesstraat en de Pasteurstraat bevat onder andere de wijkbibliotheek en werd in 1991 neergezet.
Dit gebouw op de kruising van de Jan van der Heijdenstraat, de Linnaesstraat en de Pasteurstraat bevat onder andere de wijkbibliotheek en werd in 1991 neergezet.
De Jan van der Heijdenstraat in februari 2019. Met aan de overkant de Zacharias Jansenstraat.
De Jan van der Heijdenstraat in februari 2019. Met aan de overkant de Zacharias Jansenstraat.
De Jan van der Heijdenstraat op de hoek (links) met de Paets van Troostwijkstraat.
De Jan van der Heijdenstraat op de hoek (links) met de Paets van Troostwijkstraat.
Een replica van de Jan van der Heydenpaal in het Hofje van  Nieuwkoop.
Een replica van de Jan van der Heydenpaal in het Hofje van Nieuwkoop.

.

Cultuur

Tijdperken

Wijken

Ga naar boven