Op het Lange Voorhout staat het een na hoogste standbeeld van Den Haag. Dit vijftien meter hoge monument bestaat uit een sokkel met daarop enkele vlaggen en bezemstelen. Althans, zo lijkt het. Dat is het Gedenkteken Karel Bernhard van Saksen-Weimar-Eisenach.

Een 19e-eeuws sfeertje rondom het Saksen-Weimar monument op het Lange Voorhout. De foto werd gemaakt in februari 2019.
Een 19e-eeuws sfeertje rondom het Saksen-Weimar monument op het Lange Voorhout. De foto werd gemaakt in februari 2019.

Gedenknaald

Het krijgshaftige gedenkteken was lange tijd moeilijk te bezichtigen, omdat het zich binnen de hekken van de Amerikaanse ambassade bevond. Sinds het vertrek van de ambassade is het monument weer in al zijn glorie te bewonderen.

Nederland kende eeuwenlang geen standbeeldentraditie, maar midden 19e-eeuw kwam daar verandering in.

Monumenten moesten de herinnering aan de glorietijd vorm gaan geven. De nieuwe leuze was: 'Een volk van standbeelden ontbloot geeft het aanzien alsof het nimmer groote mannen zag geboren worden.'

Karel Bernhard van Saksen-Weimar-Eisenach op 20-jarige leeftijd in 1812.
Karel Bernhard van Saksen-Weimar-Eisenach op 20-jarige leeftijd in 1812.
En toen overleed in 1862 Karel Bernhard van Saksen-Weimar-Eisenach. Een Duitse hertog die gelieerd was aan het koningshuis.

Karel Bernard

Napoleon

Karel Bernard, die op 30 mei 1792 in Weimar werd geboren, was de tweede zoon van Groothertog Karel August en Prinses Louise van Hessen. Al op veertien-jarige leeftijd vocht hij in 1806 aan de kant van keizer Napoleon in de Slag bij Jena.

In 1815 was de wereld echter veranderd en was de geboren ijzervreter in Nederlandse dienst.

Quatre-Bras is een Belgisch dorpje waar Saksen-Weimar gestationeerd was. Op 16 juni 1815 vond hier een veldslag plaats met aan de ene kant de Fransen en aan de andere kant de geallieerden met onder andere Saksen-Weimar.

 

Karel Bernhard van Saksen-Weimar-Eisenach op 15 juni 1815. Hij geeft zijn officieren van de regimenten Oranje Nassau en de Nassause lichte artillerie te kennen stand te houden bij Quatre-Bras.
Karel Bernhard van Saksen-Weimar-Eisenach op 15 juni 1815. Hij geeft zijn officieren van de regimenten Oranje Nassau en de Nassause lichte artillerie te kennen stand te houden bij Quatre-Bras.
Hij slaagde erin om, onder bevel van de prins van Oranje, de Franse aanval te vertragen. 'Ik heb geen enkele order ontvangen, maar ik heb nog nooit gehoord dat men een campagne begint door terug te trekken. Wij zullen dus standhouden bij Quatre-Bras.' Later werd dit moedige optreden ongegeneerd als propagandamiddel gebruikt.

Tiendaagse veldtocht

Bij het uitbreken van de Belgische opstand in augustus 1831 nam Saksen-Weimar deel aan de Tiendaagse Veldtocht.

Toen de Belgen in de buurt van Ravels begonnen te schieten, sprong hij van zijn paard en ging hij samen met zijn brigadegeneraal voorop in de huis-aan-huisgevechten.

Prins Willem schreef die avond aan zijn vader: ‘De Hertog van Saksen Weimar en de Kolonel Baggelaar hebben te voet aan het hoofd dezen aanval met uitstekenden moed geleid.’

Karel Bernhard van Saksen-Weimar-Eisenach draagt op deze foto uit ongeveer 1855 zijn belangrijkste onderscheidingen. Onder andere het Metalen kruis (1832) en het Ridder Grootkruis der Saksisch-Ernestijnse Huisorde (1838).
Karel Bernhard van Saksen-Weimar-Eisenach draagt op deze foto uit ongeveer 1855 zijn belangrijkste onderscheidingen. Onder andere het Metalen kruis (1832) en het Ridder Grootkruis der Saksisch-Ernestijnse Huisorde (1838).
Indië

Van 1848-1852 voerde de ijzervreter zijn laatste opdracht uit. Hij werd benoemd tot commandant van het leger in Nederlands-Indië en was betrokken bij de straf expeditie naar Bali in 1849.

De naam

De naam van de familie wordt op verschillende manieren gespeld. De meest voorkomende spelling is Saksen-Weimar-Eisenach, met een K. Maar Saxen kan ook met een X geschreven worden. Zie de voormalige Saxen Weimarlaan.

Oranjebanden

Het koningshuis was op vier plekken met de familie Saksen-Weimar-Eisenach verbonden.

    • Prins Hendrik, de Zeevaarder, was de derde zoon van koning Willem II. Hij was getrouwd met Amalia van Saksen-Weimar-Eisenach. Zij was de jongste dochter van de hertog van Saksen-Weimar-Eisenach, de naamgever van het te onthullen monument.
    • Prins Hermann van Saksen-Weimar was de tweede zoon van de overleden hertog. Hij was getrouwd met Auguste van Württemberg. Zij was een halfzus van Sophie van Württemberg, de vrouw van koning Willem III. Als Wilhelmina of later Juliana niet waren geboren, zou de troon wellicht via deze familietak door de familie Saksen-Weimar-Eisenach bezet zijn.
    • Sophie van Oranje-Nassau, de dochter van de voormalige koning Willem II en Anna Paulowna, was getrouwd met Karel van Saksen-Weimar-Eisenach.

De bronzen onderdelen werden gegoten door de Haagse wapenfabrikant P.J. Mansveld Beek. Deze tekening werd rond 1870 gemaakt.
De bronzen onderdelen werden gegoten door de Haagse wapenfabrikant P.J. Mansveld Beek. Deze tekening werd rond 1870 gemaakt.

    • Karel was de zoon van de zus van Anna Paulowna. Sophie en Karel waren dus niet alleen getrouwd, maar ook nicht en neef.

Dit motiveerde het Oranjegezinde Haagse stadsbestuur om met het nieuwe monument flink uit te pakken. Koning Willem III gaf het goede voorbeeld door meteen 700 gulden te doneren (nu 7400 Euro).

Monument

De oud-minister en oud Gouverneur-generaal van Indië, Jan Rochussen, was een vertrouweling van zowel koning Willem II als van koning Willem III. Hij diende samen met Saksen-Weimar in Indië. Deze Rochussen werd gevraagd om de organisatie op poten te zetten. Hij schreef een wedstrijd uit en in 1864 werden in de Haagsche Teekenacademie een tiental ontwerpen tentoongesteld.

De Haagse architect Hugo Vogel en de Haagse schilder-beeldhouwer Johan Koelman wonnen de wedstrijd met het ontwerp 'Herinnering aan het verleden'. (Koelman ontwierp overigens ook het monument op plein 1813).

Het ontwerp omschreef een monument in Udelfanger steen in de vorm van een 8-zijdige obelisk op een hoog voetstuk.

Het Udelfangergesteente was tussen 1860 en 1900 populair, omdat de invloedrijke architect Pierre Cuypers de steen gebruikte bij de bouw van zijn kerken.

Koning, vaderland en een krans van eikenbladeren in de top van het monument.
Koning, vaderland en een krans van eikenbladeren in de top van het monument.
Voorhout

Er werd op diverse plekken in de stad gekeken op zoek naar een mooi plekje voor het monument. Het standbeeld werd echter zo groot dat de omliggende ruimte fors bemeten, en toch representatief moest zijn. 

Zo kwam men uit op het Voorhout. Eerst aan de andere kant, maar dit bleek toch niet zo geschikt te zijn en dus kwamen de oprichters en het gemeentebestuur tot de huidige locatie. Met het snoeien van de bomen paste het net.

Haags

De uitvoering lag, op de levering van de steen na, bijna volledig in Haagse handen.

  • De leverancier en aannemer van den Udelfanger steen was de J. van den Brink uit Overschie die de stenen bestelde bij de heer Leonardy, de eigenaar van de steengroeve Udelfang
  • Het brons van het kunstwerk werd gegoten door de Haagse wapenfabrikant P.J. Mansfeld Beek
  • Het metselwerk was van J. Noordendorp en Zoon
  • De stoep en de blauwe hardstenen paaltjes werden geleverd door Devillers en Co (deze firma maakte ook de Gedenknaald in Scheveningen)
  • Het smeedwerk voor kettingen en verdere constructie werd vervaardigd door de smid Kaemmerer

Het medaillon met de beeltenis van Karel Bernhard van Saksen-Weimar-Eisenach en profil. De slang symboliseert de onsterfelijkheid.
Het medaillon met de beeltenis van Karel Bernhard van Saksen-Weimar-Eisenach en profil. De slang symboliseert de onsterfelijkheid.
Het monument werd op 26 juni 1866 bij raadsbesluit door de gemeente Den Haag aanvaard. Hiervan werd kennis werd gegeven in de raadszitting van 10 juli 1866.

Architectuur

De gedenknaald is gemaakt van Udelfanger steen, dat is geelgroene zandsteen.

Volgens een 19e-eeuwse opgave is het voetstuk 5 Nederlandse ellen hoog, het bouwkundig monument 11 en de trophee 3,50 ellen. De Haagse of gewone el was 69,4 cm. Dat betekent dat het monument 13,5 meter hoog is. Volgens de opgave van de Rijksmonumentendienst is de hoogte echter 15 meter.

Het monument staat op een hardstenen plateau, met aan de rand acht achtkantige paaltjes. Hiertussen zijn smeedijzeren kettingen gespannen.

Wat hoger wordt de hertog en profil afgebeeld in een bronzen medaillon, omgeven door een slang als zinnebeeld van de onsterfelijkheid. Aan de achterzijde van de zuil is het wapenschild van de hertog afgebeeld. Aan de overige zes kanten zijn kransen van eiken- en laurierbladeren bevestigd.

Boven op de zuil bevindt zich een helm met daarboven diverse staande geweren waaraan Nederlandse sabels en degens en Javaanse klewangs en krissen hangen. De legervaandels van infanterie en cavalerie steken uit. Een krans van eikenbladeren bekroont het geheel.

Aan de voet van de trofee is een helm geplaatst.
Aan de voet van de trofee is een helm geplaatst.
De teksten op vier van de acht zijden:

  • Voorkant: HERTOG KAREL BERNARD VAN SAXEN WEIMAR 1792-1862
  • Rechts: BESCHERMER VAN KUNST EN WETENSCHAP
  • Links: MOEDIG EN BELEIDVOL KRIJGSMAN, NEDERLAND ONWANKELBAAR GETROUW
  • Achterkant: HULDE VAN TIJDGENOOTEN 1866

Het monument is geplaatst op de rijksmonumentenlijst.

Onthulling

In 1865 waren nog ongeveer 5000 Waterloo veteranen in leven. Zij ontvingen het Metalen kruis of het Zilveren kruis, een symbolische waardering voor hun inzet vijftig jaar eerder. Deze oud-strijders werden uitgenodigd om de onthulling van het nieuwe monument bij te wonen. 

Donderdag 28 juni 1866 was een prachtige dag.

Rond het middaguur kwamen de afgevaardigden van het Metalen kruis aan in Den Haag. Ze verzamelden zich samen met de ridders van het Zilveren Kruis op het Malieveld. De groep wandelde een uur later vergezeld door het muziekkorps van het regiment Dragonders naar het Voorhout.

Het monument Saksen-Weimar gezien vanaf het balkon van de Amerikaanse ambassade.
Het monument Saksen-Weimar gezien vanaf het balkon van de Amerikaanse ambassade.
Hoogwaardigheidsbekleders 

Op de tribune zaten al hoogwaardigheidsbekleders van divers pluimage. Officieren en oud-officieren in groot uniform, overheden, gemeenteraadsleden, enz.

Om drie uur arriveerden Prins Hendrik, de Zeevaarder, der Nederlanden en zijn vrouw Amalia van Saksen-Weimar-Eisenach. Ze werden vergezeld door hun jongste dochter, prinses Maria.

Verder gaven Prins Frederik (de tweede zoon van koning Willem I) en zijn vrouw Louise van Pruisen acte de présence. Even later schoof de kroonprins van Oranje, de 25-jarige zoon van de koning Willem III aan. En uiteraard waren prins Hermann van Saksen-Weimar (de tweede zoon van de overleden hertog) en zijn vrouw Auguste van Württemberg uitgenodigd.

Vanuit Duitsland arriveerden de groothertogen Karel Frederik en Karel Alexander van Saksen-Weimar-Eisenach.

Het regiment Grenadiers en Jagers speelde het volkslied.

Feestrede

En toen was het zo ver. Jan Rochussen hield een feestrede waarin hij terugblikte en Saksen-Weimar bedankte, maar ook vooruit keek naar een volgende oorlog: 'dat de gestichte eerzuil zou strekken tot een blijk, dat diensten aan Nederland bewezen, in dankbare herinnering blijven, en tot opwekking voor Nederland's zonen, om, mocht het noodig zijn, voor 's Lands eer en rechten te strijden'.

Op het vijf meter hoge voetstuk staat in grote letters de naamgever van de gedenknaald.
Op het vijf meter hoge voetstuk staat in grote letters de naamgever van de gedenknaald.
De burgemeester Gevers Deynoot accepteerde het monument namens de gemeente Den Haag en prins Hendrik bedankte namens de familie Saksen-Weimar Jan Rochussen en de commissie die de oprichting van het monument mogelijk had gemaakt.

Bejaarden

In 1866 was de elektronische geluidsversterking nog niet uitgevonden. De onversterkte speeches waren naar de hooggeplaatsten gericht met als gevolg dat de reguliere toehoorders er weinig van verstonden.

Daar kwam nog bij dat de bejaarde veteranen (de jongste was 73 jaar) anderhalf uur moesten staan.

De koninklijke familie en gasten merkten hier echter niets van. Zij vertrokken die avond naar een feestje op het Groot Stedelijk Badhuis waar de hofmuzikant Franz Botgorschek de muziek verzorgde.

Het monument startte die dag een carrière als gedenknaald die tot de dag van vandaag voortduurt.

Schaalmodel

Het monument werd ook als schaalmodel uitgevoerd. In de officiële beschrijving: Hoog 1.52: de tropee van wapenen 0.36. Het Gemeentemuseum kocht de miniatuur in december 1888 aan.

Restauratie

Het monument Saksen Weimar in 1930.
Het monument Saksen Weimar in 1930.
Het monument werd in 2005 gerestaureerd.

Op 7 april van dat jaar werd de Duindorpdam over het Verversingskanaal feestelijk geopend door prinz Michael von Saxen-Weimar und Eisenach.

De voormalige Duindorpbrug vormt de verbinding tussen de wijk Duindorp en het Scheveningse havengebied. De prins was aanwezig, omdat zijn overgrootmoeder de groothertogin Sophie von Saksen-Weimar-Eisenach (bekend van de Groot Hertoginnelaan) grond had geschonken voor de aanleg van het Verversingskanaal.

De prins bezocht op dezelfde dag het geheel gerestaureerde monument Saksen-Weimar.

Meer monumenten

De familie Saksen-Weimar werd in Den Haag ruim bedeeld met vernoemingen.

Saxen Weimarlaan

Het Nederlandse leger voerde diverse militaire acties uit in Indië. De gebruikte slagwapens werden vaak als oorlogsbuit meegenomen, onder andere naar Nederland. Deze sabel was een van de grootste slagwapens die destijds gebruikt werd.
Het Nederlandse leger voerde diverse militaire acties uit in Indië. De gebruikte slagwapens werden vaak als oorlogsbuit meegenomen, onder andere naar Nederland. Deze sabel was een van de grootste slagwapens die destijds gebruikt werd.
Rond 1884 legde de grootgrondbezitter C. Goekoop de Saxen Weimarlaan aan. Dit beetje armoedige weggetje liep vanaf de Marnixkade / Elandstraat naar de Veenkade. Het was een soort jaagpad langs de Afzanderijvaart. In 1900 werd de Waldeck Pyrmontkade vanaf de Elandstraat doorgetrokken. Het zandpad werd een echte weg langs het kanaal en de naam Saxen Weimarlaan verdween.

Weimarstraat

De Weimarstraat werd in 1894 naar de hertog Saksen-Weimar-Eisenach vernoemd.

Saxen Weimar tuin

De groothertogin van Saksen-Weimar bezat grote stukken grond rond de Laan van Meerdervoort. Toen zij overleed, nam de 's-Gravenhaagsche Melkinrichting tegenover de Zoutmanstraat een roomhuis met kinderspeeltuin in gebruik. Dit werd de Saxen-Weimar tuin genoemd.

 

De top het van het monument blijft in de zomer verborgen in de kruinen van de bomen. Dit is de boekenmarkt in augustus 2019.
De top het van het monument blijft in de zomer verborgen in de kruinen van de bomen. Dit is de boekenmarkt in augustus 2019.
De trofeeën op het monument Saxen-Weimar
De trofeeën op het monument Saxen-Weimar
Het wapenschild van de hertog. Met aan de zijkanten kransen van eiken- en laurierbladeren
Het wapenschild van de hertog. Met aan de zijkanten kransen van eiken- en laurierbladeren
Speer
Speer
Een grote Indische Kris bovenop het Monument Saksen Weimar,.
Een grote Indische Kris bovenop het Monument Saksen Weimar,.
Meestal wordt een monument vele jaren na de dood neergezet. In het geval van Saksen-Weimar zorgden zijn tijdgenoten voor de oprichting van de gedenknaald.
Meestal wordt een monument vele jaren na de dood neergezet. In het geval van Saksen-Weimar zorgden zijn tijdgenoten voor de oprichting van de gedenknaald.
Op het vijf meter hoge voetstuk staan teksten zoals deze: Moedig en beleidvol krijgsman Nederland onwankelbaar getrouw.
Op het vijf meter hoge voetstuk staan teksten zoals deze: Moedig en beleidvol krijgsman Nederland onwankelbaar getrouw.
De hertog van Saxen-Weimar voerde het bevel over het 2e regiment Dragonders. Dit is hun vlag op het monument op het Lange Voorhout.
De hertog van Saxen-Weimar voerde het bevel over het 2e regiment Dragonders. Dit is hun vlag op het monument op het Lange Voorhout.
Het Gedenkteken Karel Bernhard van Saksen-Weimar-Eisenach in december 2019.
Het Gedenkteken Karel Bernhard van Saksen-Weimar-Eisenach in december 2019.

.

Cultuur

Tijdperken

Wijken

Ga naar boven