Artikelindex

Carel Henny, de directeur van De Nederlanden van 1845 was een groot bewonderaar van architect Berlage. Deze ontwierp in 1898 het hoofdkantoor aan de Prinsestraat 1-3 / Kerkplein 1-3. Dit gebouw werd in 1901 en in 1909 vergroot.

Deze glashandel aan het Kerkplein 3 stond op de plek van het huidige pand van de Nederlanden van 1845.
Deze glashandel aan het Kerkplein 3 stond op de plek van het huidige pand van de Nederlanden van 1845.

Geschiedenis

Op de plek waar zich sinds 1898 het kantoor van de Nederlanden van 1845 bevindt,  stond eeuwenlang een koffiehuis. Vanaf 1650 heette dit etablissement het Hof van Holland. Vanaf het begin van de 19e eeuw werd het simpel het Haagsche koffiehuis genoemd. In 1851 stopte het koffiehuis er mee en in 1859 kocht de gemeente Den Haag het pand en stichtte een gemeenteschool genaamd de school van Hoffmann.

In 1884 werd de school samen met de naastliggende percelen afgebroken omdat de Prinsestraat vanaf de Molenstraat doorgetrokken moest worden (in 1886) naar het Kerkplein om zo een betere verbinding met de wijk Het Kleine Veentje te krijgen. In 1898 werd Berlages kantoor op de hoek van de net aangelegde Prinsestraat en het Kerkplein gebouwd. 

Berlage

De directeur van de Assurantiemaatschappij tegen brandschade en op het leven De Nederlanden van 1845, Carel Henny, had een grote belangstelling voor beeldende kunst en bouwkunst. Hij was in 1894 op 39-jarige leeftijd zijn vader opgevolgd, een van de oprichters van het bedrijf.

Het Berlagepand gezien vanaf het Kerkplein in 1900. Dit is de tweede versie van het gebouw. Het pand draagt dezelfde zonwering als in de 21e eeuw.
Het Berlagepand gezien vanaf het Kerkplein in 1900. Dit is de tweede versie van het gebouw. Het pand draagt dezelfde zonwering als in de 21e eeuw.
Henny leerde rond die tijd de nog onbekende architect Hendrik Berlage kennen. Henny werd een groot bewonderaar van Berlages werk, en trok hem aan als 'huisarchitect' en artistiek adviseur. De twee raakten zelfs min of meer bevriend en maakten samen een reis naar Toscane. Dit was in de negentiende eeuw hét oord van cultuur, architectuur en beeldende kunsten.

Henny was nauw betrokken bij de totstandkoming van het hoofdkantoor van De Nederlanden van 1845. De Haagse architect Herman Wesstra, bekend van de Passage, kreeg de opdracht voor het maken van een ontwerp. Henny was echter niet tevreden en liet de Hendrik Berlage het ontwerp aanpassen. Ook dit ontwerp werd afgekeurd, waarna Berlage een compleet nieuw plan maakte. Wesstra werd een partner in het project. Dit kantoor werd het eerste gebouw dat Berlage in Den Haag ontwierp.

De Nederlanden van 1845 in de jaren 20. Het gebouw is met een etage opgehoogd. Links staat het  postkantoor dat in de jaren 60 werd afgebroken
De Nederlanden van 1845 in de jaren 20. Het gebouw is met een etage opgehoogd. Links staat het postkantoor dat in de jaren 60 werd afgebroken
Groei

Binnen enkele jaren was het verzekeringsbedrijf zo sterk gegroeid dat het nieuwe kantoor al weer te klein was. In 1901 en 1909 werd het pand, opnieuw naar ontwerp van Berlage, ingrijpend verbouwd en uitgebreid.

De variatie in raamvormen verdween voor een groot deel waarbij de voorgevel werd doorgetrokken. Het gebouw kreeg door de kroonlijst een kubusvorm en werd voorzien van de forse toren die het gebouw nu meer dan vroeger op een Italiaans palazzo doet lijken.

Berlage bouwde tussen 1897 en 1930 maar liefst zeven kantoren voor de De Nederlanden van 1845, waaronder een in Batavia. Berlage werd dan ook wel 'de kleermaker van De Nederlanden' genoemd.

De verzekeringsmaatschappij verhuisde in 1927 naar een nieuw Berlagegebouw aan de Groenhovenstraat

De sculptuur boven de ingang lijkt Branddd te roepen. De beeldhouwer was Lambertus Zijl (1866 - 1946)
De sculptuur boven de ingang lijkt Branddd te roepen. De beeldhouwer was Lambertus Zijl (1866 - 1946)

Architectuur

Tot 1890 werd de vormgeving van gebouwen bepaald door een blik naar het verleden. Vanaf dat jaar voltrok zich echter een belangrijke architectonische kentering. De Jugendstil of Art Nouveau werd door Berlage geadopteerd en naar zijn eigen smaak aangepast. De nieuwe stijl werd echter al vanaf het begin door critici afgedaan als 'rammelende wansmaak'. De opdrachtgever, Carel Henny, toonde moed en inzicht door voor deze stijl te kiezen.

In de nieuwe architectuur liet men graag de constructie zichtbaar. Berlage paste daarom onbeklede baksteen toe, zowel in het exterieur als het interieur. Hij streefde in deze architectuur naar effect door grote vlakken en lijnen, en door gebruik van hetzelfde materiaal, waarbij afstand werd gedaan van alle details in de zin van consoles, pilasters, sluitstukken en cartouches. 

Deze grote klokkentoren werd bij de laatste uitbreiding van 1909 toegevoegd. Ook hier een rationele baksteenarchitectuur.
Deze grote klokkentoren werd bij de laatste uitbreiding van 1909 toegevoegd. Ook hier een rationele baksteenarchitectuur.
Vergroting

Het gebouw was asymmetrisch en was oorspronkelijk volgens de Haagse bouwtraditie slechts twee etages hoog. Aan de kant van het oude stadhuis bevond zich een toren. Toen Berlage in 1901 een etage toe moest voegen, was hij als architect al een andere stijlrichting ingeslagen.

Alleen de onderste etage behield Art Nouveau kenmerken, de overige etages werden veel rechtlijniger. De toren aan de stadhuiszijde werd opgenomen in het gebouw en er werd een nieuwe toren aan de zijkant gebouwd.

Versiering

In de gevel zijn zestien wapenschilden verwerkt van de plaatsen waarmee De Nederlanden van 1845 zaken deed. De beelden werden geproduceerd door Lambertus Zijl, de vaste beeldhouwer van Hendrik Berlage.

Rechts van de hoofdingang prijkt het stadswapen van Batavia op het schild van Oost-Indië. In het interieur zijn de wapens van Nederlandse provincies, als ook dat van Batavia, verwerkt in de vergaderzaal in de glas-in-loodramen naar ontwerp van atelier 't Prinsenhof uit Delft. Wapenschilden zijn ook als decoratief element in het trappenhuis toegepast.

Boven de ingangsdeur tot de kantoren zijn in de draagstenen van de uitbouw twee figuren gehakt, een paard en een stier, omgeven door vlammen, welke de landbouw en veeteelt uitbeelden. Ze zouden zonder brandverzekering een onzeker bestaan zouden hebben. Deze figuren houden de wapens vast van Den Haag en Zutphen (de woonplaats van de oprichter van De Nederlanden van 1845), terwijl daartussen een groot wapen van Nederland is uitgehouwen. 

De etalageramen zijn gevat in gemetselde bakstenen bogen, zonder ornamentiek. De ramen zijn door een bovendorpel en verticale stijlen onderverdeeld.
De etalageramen zijn gevat in gemetselde bakstenen bogen, zonder ornamentiek. De ramen zijn door een bovendorpel en verticale stijlen onderverdeeld.
Tussen de grote boogvensters van het parterre aan de Prinsestraat zijn een paar staande figuren geplaatst met vlammen op de achtergrond die herinneren aan handel en nijverheid. Ook zij hebben een brandverzekering nodig. 

Twintigste eeuw

Om aan de veranderende kantooreisen tegemoet te komen zijn in de loop van de twintigste eeuw veel wijzigingen in het kantoorpand aangebracht. De plafonds werden verlaagd en een moderne vloerbedekking werd over de tegelvloeren gelegd. In het trappenhuis werd een lift geplaatst. Het lichthof dat veel licht wierp in het trappenhuis, werd dichtgezet ten bate van een buitenruimte voor de portierswoning op de bovenste verdieping. De wanden van het lichthof werden zwart geschilderd om het kunstwerk dat in het hof opgehangen is, beter tot zijn recht te laten komen.

Architect Berlage was onder andere verantwoordelijk voor de inrichting van de Commissarissenkamer. Hij tekende voor de  lambriseringen, boekenkasten, het glas in lood, beslag, radiatoren en een klok. Tekening uit 1895.
Architect Berlage was onder andere verantwoordelijk voor de inrichting van de Commissarissenkamer. Hij tekende voor de lambriseringen, boekenkasten, het glas in lood, beslag, radiatoren en een klok. Tekening uit 1895.
Het pand werd in 1999 voor een belangrijk deel weer in de oude luister teruggebracht. 

De Nederlanden van 1845 was een van de voorlopers van Nationale-Nederlanden. Dit grote verzekeringsbedrijf heeft het hoofdkantoor nog steeds in Den Haag. Om precies te zijn aan de Prinses Beatrixlaan, de Haagse Poort over de Utrechtse Baan.

 

Heden

Vanaf de jaren 30 is in het pand een kantoorboekhandel gevestigd. Na te zijn gestart als de firma Bladergroen, waarbij het bedrijf zich voornamelijk op de zakelijke markt richtte, werd in 1978 de naam gewijzigd in Berlage. De focus werd verlegd naar toeristen en dagjesmensen.

  

De Nederlanden van 1845 gezien vanaf Grote Halstraat.
De Nederlanden van 1845 gezien vanaf Grote Halstraat.
Het ontwerp van de Nederlanden van 1845 bestond uit een parterre met boogvensters voor winkels en een café, twee kantoorverdiepingen en een kapverdieping. Dit is de bouwtekening uit 1895.
Het ontwerp van de Nederlanden van 1845 bestond uit een parterre met boogvensters voor winkels en een café, twee kantoorverdiepingen en een kapverdieping. Dit is de bouwtekening uit 1895.
Carel Henny in de directeurskamer in 1895.
Carel Henny in de directeurskamer in 1895.
Het Kerkplein richting de  Prinsestraat.
Het Kerkplein richting de Prinsestraat.
Boven de ingang is het Wapen van Nederland geplaatst. Links een stierenkop met daaronder het wapen van Den Haag en rechts een paardenkop met daaronder het wapen van Zutphen.
Boven de ingang is het Wapen van Nederland geplaatst. Links een stierenkop met daaronder het wapen van Den Haag en rechts een paardenkop met daaronder het wapen van Zutphen.

.

Cultuur

Tijdperken

Wijken

Ga naar boven