Aan de Kneuterdijk werd in 1813 een staatsgreep voorbereid die enorme invloed zou hebben op de Nederlandse geschiedenis. Gijsbert Karel van Hogendorp legde hier de grondslag voor het Koninkrijk der Nederlanden.

Wilhelmina van Pruisen betaalde de opleiding van Gijsbert van Hogendorp. Hij bleef haar zijn hele leven dankbaar.
Wilhelmina van Pruisen betaalde de opleiding van Gijsbert van Hogendorp. Hij bleef haar zijn hele leven dankbaar.
Na het vertrek van de Franse troepen in 1813 vormden de Haagse heren Van Hogendorp, Van der Duyn van Maasdam en Van Limburg Stirum een voorlopig bestuur. Tezamen met enkele anderen spraken zij hun trouw uit aan Willem Frederik van Oranje-Nassau, de zoon van de laatste stadhouder Willem V.

Jeugd

Gijsbert Karel was een somber kind dat in een zeer welvarende omgeving opgroeide. Het sombere kind werd een sombere man met goede contacten in de betere kringen. En deze contacten waren hard nodig want Van Hogendorps vader raakte zijn vermogen kwijt in de economische crises rond 1772.

Tegelijk met zijn broer Dirk trad Gijsbert in 1773 in Pruisische dienst. Er was echter geen geld meer voor hun opleiding en daarom betaalde Wilhelmina van Pruisen (de echtgenote van stadhouder Willem V) hun opleiding aan de kadettenschool in Berlijn.

Gijsbert was een vaandrig in de Beierse successieoorlog en keerde in 1782 naar Nederland terug. Zijn moeder stelde voor om een reis te maken naar de net gestichte Verenigde Staten van Amerika.

Thomas Jefferson

Jean François Valois schilderde na het overlijden van Gijsbert Karel van Hogendorp in 1834 dit eerbetoon. In de achtergrond is  een borstbeeld zichtbaar van de vrouw van stadhouder Willem V, Wilhelmina van Pruisen.
Jean François Valois schilderde na het overlijden van Gijsbert Karel van Hogendorp in 1834 dit eerbetoon. In de achtergrond is een borstbeeld zichtbaar van de vrouw van stadhouder Willem V, Wilhelmina van Pruisen.
Gijsbert Karel genoot van zijn reis door de jonge staat, zoekende naar bestuursvormen. Hij bracht bezoeken aan het Congres, maar ook aan bijvoorbeeld Thomas Jefferson. Op voorspraak van Benjamin Franklin was hij een paar dagen te gast bij George Washington, de latere 1e president van de Verenigde Staten.

Terug in Nederland was Van Hogendorp gevormd door de Amerikaanse idealen. De fervente orangist bleef corresponderen met de Amerikaanse republikein Thomas Jefferson, een van de opstellers van de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring.

Patriotten

In de crisis van de jaren 1880 kwam een nieuwe politieke groep naar voren, de burgers, die tot dan toe nauwelijks een stem hadden gehad in het lands- en stadsbestuur. Zij zagen in stadhouder Willem V van Oranje een soort dictator, en in sommige regenten zijn stromannen. Ze noemden zich de patriotten.

Van Hogendorp was een kritisch Oranje aanhanger. Hij werd nooit een echte fan van de stadhouder. Gijsbert noemde hem ‘zwak en koppig, ten prooi aan vleiers’, het hof was er een dat ‘van beuzelingen hoofdzaak maakt’.

Aan de andere kant beweerde Van Hogendorp dat de Oranjecriticus Johan van Oldenbarnevelt een misdaad tegen de staat had begaan en daarom terecht de dood verdiend had. Gijsbert werd in 1787, net zoals tweehonderd jaar eerder van Oldenbarnevelt, benoemd tot pensionaris van Rotterdam.

Op 17 januari 1795 vluchtte Stadhouder Willem V naar Engeland.
Op 17 januari 1795 vluchtte Stadhouder Willem V naar Engeland.

Bezetting

In 1793 verklaarde Frankrijk de oorlog aan Nederland. Op 17 januari 1795 vluchtte Stadhouder Willem V naar Engeland. Van Hogendorp was erbij toen Willem V vanaf het Binnenhof richting Scheveningen vertrok. Dezelfde avond trokken de Fransen Den Haag binnen en Van Hogendorp raakte het jaar erop zijn baan kwijt.

Samen met zijn broer ging Gijsbert Karel van Hogendorp in niet al te succesvolle handel en schreef hij vanuit zijn buitenhuis in Beverwijk politieke opiniestukken. Na mislukte speculaties in Afrika moest hij behalve zijn woning in Amsterdam ook dit buitengoed bij Beverwijk opgeven.

Van Hogendorp woonde aan de Kneuterdijk 8. Hier werd op vier september 1913 een gedenksteen  onthuld door  H. graaf van Hogendorp onder het toeziend oog van de familie Van Limburg Stirum. De tekst luidde: Hier stond het huis waar in 1813 het herstel van 's lands onafhankelijkheid werd beraamd en geleid door Gijsbert Karel van Hogendorp'. Dit pand werd in 1922 afgebroken en vervangen door het voormalige ABN-Amro gebouw.
Van Hogendorp woonde aan de Kneuterdijk 8. Hier werd op vier september 1913 een gedenksteen onthuld door H. graaf van Hogendorp onder het toeziend oog van de familie Van Limburg Stirum. De tekst luidde: Hier stond het huis waar in 1813 het herstel van 's lands onafhankelijkheid werd beraamd en geleid door Gijsbert Karel van Hogendorp'. Dit pand werd in 1922 afgebroken en vervangen door het voormalige ABN-Amro gebouw.

Den Haag

Van Hogendorp vond zijn toevlucht in Den Haag, waar veel huizen leeg stonden. 'Ik heb eindelijk een huis gekocht in Den Haag', schreef Van Hogendorp in 1809 in het Frans in zijn dagboek. 'In een mooie wijk, groot genoeg voor mijn talrijk gezin, met een tuin en een stal: Een patriciërswoning in een prestigieuze laan, vlak naast het oude huis van (de in 1672 vermoorde) raadpensionaris Johan de Witt'. In het pand dat Van Hogendorp betrok, had ooit nog de zus van de Witt gewoond.

Napoleon

De Franse keizer Napoleon Bonaparte bracht in oktober 1811 een bezoek aan Den Haag. De stad was feestelijk verlicht en het keizerlijk paar maakte een rondrit over onder andere de Cours de l'Impatrice (Lange Vijverberg). Iedereen die er toe deed, ging bij Napoleon langs. Zoals Dirk van Hogendorp die probeerde om zijn broer Gijsbert mee te nemen. Deze weigerde echter in alle toonaarden de bezetter een blik waardig te gunnen. Gijsbert was met andere zaken bezig.

Opstand

Keizer Napoleon
Keizer Napoleon
Op de Kneuterdijk 8 schetste Gijsbert de eerste contouren voor een nieuwe grondwet.

Napoleon leed in 1812 enorme verliezen in Rusland en hij had dringend behoefte aan verse troepen. Hij rekruteerde deze bij de welgestelden. Van Hogendorp: 'Het is niet te beschrijven welk een nadeel de Fransche regeering zich met dezen maatregel der  Garde d’Honneur heeft gedaan'. Nu de aanzienlijken benadeeld werden, groeide de noodzaak tot verzet. Gijsbert begon een nieuwe grondwet te ontwerpen.

'De Franschen zijn in de war, en kunnen op het oogenblik niet om ons denken. Maken wij nu de Revolutie, zoo spoeden zich de Bondgenooten met op te marcheeren, zoo zenden ons de Engelschen alles wat wij noodig hebben, en zoo komen de Franschen te laat, als zij een weinig verademd zullen zijn. Dan is het land in staat van tegenweer en wij beginnen in het voorjaar een geregelden oorlog'.

De Fransen waren echter nog lang niet verslagen en uit voorzorg plaatste Van Hogendorp boven het stuk het jaartal 1806. Op die manier leek het op een studiestuk, een gedachten-exercitie.

Regenten

Gijsbert zocht in het diepste geheim contact met geestverwanten uit de oude Republiek. Oude regenten zoals Frans Adam van der Duyn van Maasdam en militairen zoals Leopold van Limburg Stirum kwamen met Van Hogendorp praten aan de Kneuterdijk. Dit ging echter niet zonder slag of stoot.

De instelling van het voorlopig bewind op 20 november 1813. Van Hogendorp zit aan tafel met zijn hand op de vlag.
De instelling van het voorlopig bewind op 20 november 1813. Van Hogendorp zit aan tafel met zijn hand op de vlag.
Leopold van Limburg Stirum zei bijvoorbeeld over Van Hogendorp dat hij een ‘edel en moedig hart’ had en ‘uitstekende bekwaamheid’ en ‘de uitgestrektste kennis in staatszaken’ bezat, maar ook ‘een heerszuchtige geest’ had. Anderen spraken van een ‘regeerziek karakter’.

1813

De groep opstandelingen wilde belangrijke knopen doorhakken. Hoe konden ze er voor zorgen dat Nederland opnieuw een zelfstandig land werd. Moest een stadhouder terugkomen of toch maar een nieuwe staatsvorm met een grondwet. En misschien wilde de zoon van de overleden Willem V dan koning worden?

De aanvaarding van het Voorlopig Bewind op 21 november 1813. Van links naar rechts: C=Elias Canneman,  H= Van Hogendorp,  D = Van der Duyn van Maasdam, L=Van Limburg Stirum, O= Johan Gerard van Oldenbarneveld genaamd Witte Tullingh, H= Willem van Heynsbergen
De aanvaarding van het Voorlopig Bewind op 21 november 1813. Van links naar rechts: C=Elias Canneman, H= Van Hogendorp, D = Van der Duyn van Maasdam, L=Van Limburg Stirum, O= Johan Gerard van Oldenbarneveld genaamd Witte Tullingh, H= Willem van Heynsbergen
Toen de geallieerden de grens overstaken en de Fransen begonnen weg te trekken, brak in Amsterdam op 15 november een volksopstand uit. Twee dagen later gingen de Hagenaars met oranje lintjes de straat op. Van Hogendorp en Van Limburg Stirum wandelden op dezelfde dag met een oranje kokarde (rond lintje) naar oud-burgemeester Jan Slicher en vandaar naar Van der Duyn van Maasdam.

Op 18 november nodigde Van Hogendorp bij hem thuis aan de Kneuterdijk een grote groep oud-regenten uit. Hij wilde dat ze gezamenlijk de onafhankelijkheid zouden uitroepen. Maar de regenten durfden dat niet of wilden geen terugkeer naar de tijd van stadhouder Willem V. Twee dagen later mislukte een bijeenkomst met de patriotten ook.

Daarop lanceerden de drie dappere heren de proclamatie die ze al een tijdje klaar hadden liggen: 'Oranje Boven, Holland is vrij (...) de oude tijden keren weerom, Oranje Boven! (zie voor de volledige tekst het tabblad hieronder).

De Graaf Van Limburg Stirum werd, in naam van de prins van Oranje (die van niets wist), benoemd als ad interim Gouverneur van Den Haag. Van Hogendorp nam dit besluit in overleg met Frans van der Duyn van Maasdam, François Clement de Jonge, François Daniël Changuion, Ocker Repelaer van Driel, Johan François van Hogendorp en, uiteraard , Van Limburg Stirum zelf.

Gijsbert Karel van Hogendorp nam op 17 november 1813 in Den Haag het voortouw om te breken met het Franse bewind. Dit is een detail van het monument op Plein 1813.
Gijsbert Karel van Hogendorp nam op 17 november 1813 in Den Haag het voortouw om te breken met het Franse bewind. Dit is een detail van het monument op Plein 1813.
Op de Stadhuistoren werd de Oranjevlag uitgestoken. De prefect was het hoofd van een departement tijdens de Franse periode. Een soort Commissaris van de koning. Deze Goswin de Stassart verliet heimelijk zijn huis aan het Lange Voorhout via de achtertuin (die uitkwam in de Kazernestraat). En daarna richting het zuiden. De omwenteling was een feit.

Binnenhof

Van Hogendorp wilde de vele verbeteringen uit de Franse tijd behouden. Naar buiten verkondigde hij echter wat anders: 'De oude tijden komen wederom'. En hierbij hoorde het Binnenhof als regeringscentrum. Dit was echter niet zo logisch als het nu lijkt. In de meeste Europese landen had de regering immers zitting in de hoofdstad en waarom zou dat in Nederland anders zijn?

Machtsstrijd

Van Hogendorp stond bekend als een heerszuchtig man. Hij was een aanhanger van Oranje, maar ook een criticaster van de prins. Bij de komst van de aanstaande koning zat Van Hogendorp echter met jicht thuis en kon hij zijn zaak niet verdedigen.De prins moest daarom Van Hoogendorp gaan opzoeken aan de Kneuterdijk.

Prins Willem deed dit met grote tegenzin. Hij weigerde Van Hogendorps uitgestoken hand en overhandigde hem in plaats daarvan zijn eerste verordening. In een klap werd duidelijk wie de nieuwe baas was en hoe in het vervolg de hazen gingen lopen.

 

Koning Willem I met  de nieuwe grondwet in 1813.
Koning Willem I met de nieuwe grondwet in 1813.
Gijsbert werd in de opvolgende jaren voorzitter van de grondwetscommissie en later de vicevoorzitter van de Raad van State en lid en voorzitter van de Tweede Kamer. Hij probeerde in deze functies tevergeefs de macht van de koning te beperken. Gijsbert wilde de Staten-Generaal en de provincies een tegenwicht laten vormen tegen de macht van de vorst. Maar de koning zag meer in de opvatting dat Napoleons ‘keizerlijke constitutie voor het Nederlandse koninkrijk zou kunnen voldoen met wijziging van de namen alleen’.

Van Hogendorp werd in 1815 minister van Staat en op 20 september van dat jaar in de adelstand verheven (Graaf), maar door zijn voortdurende kritiek raakte hij deze functie echter in 1819 weer kwijt. In 1825 gaf graaf Gijsbert de strijd op en ging hij met pensioen.

Graf

Gijsbert Karel van Hogendorp overleed op 5 augustus 1834. De familie Hogendorp had in de Grote Kerk, in de noordelijke kapel (de voormalige Maria- kapel), een groot familiegraf. Tussen 1600 en 1785 werden hier negen familieleden begraven, inclusief vier mannen met de naam Gijsbert. De omlijsting van het grafschrift in vroege Lodewijk XV-stijl wordt bekroond door het familiewapen.

Bovenaan staan twee Latijnse spreuken: "Ne Iupiter quidem omnibus" (Zelfs Jupiter kan het niet iedereen naar de zin maken) en "Sic finit gloria mundi" (Zo gaat 's werelds roem voorbij). Onderaan: Men soekt de doot te ontvlien om datse het leven blust. Het leven is een droom de doot het bedt van Rust.

Dirk van Hogendorp was de oudere broer van Gijsbert Karel van Hogendorp. Hij stond jarenlang in de schaduw van zijn (vermeende) superieure broer.
Dirk van Hogendorp was de oudere broer van Gijsbert Karel van Hogendorp. Hij stond jarenlang in de schaduw van zijn (vermeende) superieure broer.
Onze Gijsbert vond hier echter niet zijn laatste rustplaats omdat vanaf 1830 begravingen in de Grote Kerk verboden waren. Hij werd begraven op de Algemene Begraafplaats aan de Kerkhoflaan. Het grafnummer is A3/r4/4.

Broer Dirk

De oudere broer van Gijsbert Karel was Dirk van Hogendorp. Beiden waren in hun jeugd opgeleid in het Pruisische leger. Gijsbert was en bleef een bevlogen Orangist. Dirk was een echte soldaat. Hij koos voor het avontuur en sloot zich aan bij het leger van Napoleon. Hij bekleedde allerlei bestuursfuncties en werd zelfs minister van oorlog in Wenen.

Dirk werd in 1811 benoemd tot divisiegeneraal en adjudant van de Franse keizer Napoleon. Hij werd tevens tot graaf van het Keizerrijk verheven (comte de l'Empire). Van Hogendorp begeleidde Napoleon tijdens zijn bezoek aan o.a. Vlissingen, Utrecht, Amsterdam en Den Helder. De relatie was zo goed dat Dirk er voor koos voortaan met de naam Thierry te worden aangesproken.

Na de val van Napoleon keerde Dirk Van Hogendorp terug naar Nederland. Hij werd als een soort van landverrader beschouwd, maar probeerde toch via zijn broer een plek te vinden in het Nederlands bestuur. De koningsgezinden hielden dit echter tegen.

Gijsbert Karel van Hogendorp, Frans Adam van der Duyn van Maasdam en Leopold van Limburg Stirum werden in 1869 vereeuwigd op het monument Plein 1813.
Gijsbert Karel van Hogendorp, Frans Adam van der Duyn van Maasdam en Leopold van Limburg Stirum werden in 1869 vereeuwigd op het monument Plein 1813.
Toen Napoleon in een laatste stuiptrekking opnieuw op het punt stond Europa te veroveren, liep Dirk van Hogendorp weer over naar de vijand. Hij werd door Napoleon tot gouverneur van Nantes benoemd. Na de Slag bij Waterloo in 1815 was Napoleon definitief verslagen. Dirk kon niet meer naar zijn geboorteland terugkeren en vertrok daarom als een vrijwillige balling naar Brazilië. Napoleon liet hem in zijn testament 100.000 franc na. 

1863

In 1863 was het precies vijftig jaar geleden dat het Koninkrijk der Nederlanden gesticht werd. Dit moest herdacht worden door middel van een monument. Na veel gedoe werd dit in 1869 het monument op het Plein 1813Gijsbert Karel en de heren Van der Duyn van Maasdam en Van Limburg Stirum staan op dit beeld op gelijke hoogte met de koning Willem I. Bovenop het monument waakt de Nederlandse Maagd over het land. 

Van Hogendorpstraat

In 1864 werd in de Stationsbuurt de Van Hogendorpstraat gesticht. De straat loopt parallel met de Van der Duynstraat en de Van Limburg Stirumstraat. Alle drie straten lopen vanaf de Stationsweg naar het Oranjeplein.

Halverwege de negentiende eeuw waren de leefopmstandigheden voor de arbeiders zeer slecht. Er ontstonden daarom diverse initiatieven om het leed van de werkende klasse te verlichten. Zoals de Vereeniging tot Verbetering van de Woningen der Arbeidende Klasse. Zij kocht in 1860 een stuk land waarop in 1863 32 woningen gebouwd werden. Dit was het eerste stuk van de Van Hogendorpstraat. In 1864 volgde nog eens 52 huizen.

Een hofje tussen de  Van Hogendorpstraat en de Van der Duynstraat in de jaren 1920.
Een hofje tussen de Van Hogendorpstraat en de Van der Duynstraat in de jaren 1920.
De vereniging van 1854  bezat na een paar jaar 68 woningen in de Van Hogendorpstraat en de Van der Duynstraat

Om de kosten te drukken werden vier-onder-eenkappers gebouwd. Elke woning had een voor- en een achtertuintje, maar ook een zolder. Het model was gebaseerd op de fabriekswoningen(Cité Ouvrière) van de Oost-Franse industriestad Mulhouse. Dat was de eerste arbeiderstuinstad op het Europese continent.

Deze relatief luxueuze woningen waren echter zo duur dat de armste doelgroep er niet kon wonen. De woningen werden echter populair bij  de beter betaalde arbeiders. 

De architect van de woningen won tijdens de wereldtentoonstelling van 1873 de eerste prijs. Het ontwerp werd ook in andere steden gebruikt voor arbeiderswoningen.

Details

Details

Gijsbert van Hogendorp op een detail uit een schilderij uit 1828 van Jan Willem Pieneman.
Gijsbert van Hogendorp op een detail uit een schilderij uit 1828 van Jan Willem Pieneman.
De Prins van Oranje wordt op deze plaat van  L. Moritz ontvangen in het huis aan het Lange Voorhout van de militair gouverneur van Den Haag, Leopold van Limburg Stirum.
De Prins van Oranje wordt op deze plaat van L. Moritz ontvangen in het huis aan het Lange Voorhout van de militair gouverneur van Den Haag, Leopold van Limburg Stirum.
Bij de herdenking in 1863 werden de bustes van de drie koningen  tentoongesteld. Koning Willem II, I en III. Daaronder de namen van de Grote Drie. De beelden zijn te bewonderen in de  vitrine van de Raad van State op de hoek van de Parkstraat en de Kneuterdijk.
Bij de herdenking in 1863 werden de bustes van de drie koningen tentoongesteld. Koning Willem II, I en III. Daaronder de namen van de Grote Drie. De beelden zijn te bewonderen in de vitrine van de Raad van State op de hoek van de Parkstraat en de Kneuterdijk.

Stadhouder Willem V werd in 1789 geschilderd door Johann Heinrich Wilhelm Tischbein.
Stadhouder Willem V werd in 1789 geschilderd door Johann Heinrich Wilhelm Tischbein.
 
De onthulling van Monument Plein 1813 op 17 november 1869 zesenvijftig jaar nadat het Franse juk was afgeworpen. Er waren ereplaatsen ingeruimd voor de families Van Hogendorp, Van Limburg Stirum en Van der Duyn. Dit is een tekening van Johannes Jacobus Mesker.
De onthulling van Monument Plein 1813 op 17 november 1869 zesenvijftig jaar nadat het Franse juk was afgeworpen. Er waren ereplaatsen ingeruimd voor de families Van Hogendorp, Van Limburg Stirum en Van der Duyn. Dit is een tekening van Johannes Jacobus Mesker.
Honderd jaar na de herdenking van 1863 legde op 21 november 1963  burgemeester Kolfschoten een krans op het graf van Gijsbert Karel van Hogendorp.
Honderd jaar na de herdenking van 1863 legde op 21 november 1963 burgemeester Kolfschoten een krans op het graf van Gijsbert Karel van Hogendorp.

Van Hogendorpstraat op de hoek met de Stationsweg in 1933. Dit is een van weinige panden uit de Van Hogendorpstraat dat de grote sanering van de jaren 1970 overleeft heeft.
Van Hogendorpstraat op de hoek met de Stationsweg in 1933. Dit is een van weinige panden uit de Van Hogendorpstraat dat de grote sanering van de jaren 1970 overleeft heeft.
De van Hogendorpstraat in 1904. Dit deel van de straat werd in 1932 afgebroken.
De van Hogendorpstraat in 1904. Dit deel van de straat werd in 1932 afgebroken.
De Van Hogendorpstraat in 1990.
De Van Hogendorpstraat in 1990.

.

Cultuur

Tijdperken

Wijken

Ga naar boven