Artikelindex

De Waalsdorpervlakte is vooral bekend van de jaarlijkse Dodenherdenking in mei. Het gebied maakt onderdeel uit van het Wassenaarse Meijendel en is herkenbaar door de monumentale klok die tijdens de Dodenherdenking wordt geluid.

Op de Waalsdorpervlakte ter hoogte van het huidige TNO gebouw stond in 1885 een boerderij.
Op de Waalsdorpervlakte ter hoogte van het huidige TNO gebouw stond in 1885 een boerderij.

Duingebied

De naam Waalsdorp is ontleend aan de buurtschap Walinxdorp, korte tijd een hoge heerlijkheid. Het nabijgelegen duingebied was eeuwen lang een woest en onontgonnen gebied dat nauwelijks bewoond werd. 

Oefenterrein

In de 18e eeuw deed de 75 hectare grote Waalsdorpervlakte dienst als militair oefenterrein van het legerkamp Waalsdorp. De stadhouders Willem IV en Willem V hadden zogenaamde 'Huys Trouppes' in dienst: de door Willem IV ingestelde persoonlijke lijfwachten, het Cent-Suisses (Zwitserse Garde) en de tijdens het regentschap van prinses Anna opgerichte Gardes du Corps. Tot het garnizoen van de residentie behoorden verder het lijfeskadron van het regiment Gardes Dragonders, de drie eskadrons van het regiment Hollandse Gardes te Paard, het regiment Hollandse Gardes te Voet en het regiment Zwitserse Gardes. Jaarlijks hield het garnizoen oefeningen op de Waalsdorpervlakte. Voor de uit te voeren manoeuvres, zoals aanvallen, verdedigen en het innemen van een verschansing, was het in twee kampen verdeeld.

Een rustpauze tijdens de oefeningen die op 25 en 27 mei 1771 op de Waalsdorpervlakte  werden gehouden.
Een rustpauze tijdens de oefeningen die op 25 en 27 mei 1771 op de Waalsdorpervlakte werden gehouden.
De Waalsdorper duinen werden in 1884 ontsloten door aanleg van een militaire weg naar de Waalsdorpervlakte. In 1927 werd er een meetgebouw (het Fysisch en Electronisch Laboratorium) gevestigd, de grondlegging van TNO Defensie en Veiligheid dat hier gevestigd werd.

In 1908 maakte de bekende architect Berlage in opdracht van de Gemeente Den Haag een plan waarbij de groei van de stad in goede banen geleid moest worden. Den Haag had de ambitie een internationale stad te worden en daarom werd op de Waalsdorpervlakte een achthoekige 'internationale stad' gepland. Dit idee van Berlage's collega De Bazel werd goedgekeurd, maar is niet tot uitvoering gekomen. 

Het gebied werd daarna met rust gelaten en kreeg de ruimte om te verstuiven. Het gebied werd daardoor steeds meer een karakteristiek duinlandschap met de daarbij horende verschillende vegetaties rijk aan planten- en dierensoorten. 

Foute Haagse politieagenten werden in 1945 gedwongen de massagraven te openen. De destijds bekende Dr. Hulst (met baard) identificeerde de lijken. Achter Hulst staan NSB'er Van Geelkerken en een lid van de Irenebrigade.
Foute Haagse politieagenten werden in 1945 gedwongen de massagraven te openen. De destijds bekende Dr. Hulst (met baard) identificeerde de lijken. Achter Hulst staan NSB'er Kees van Geelkerken en een lid van de Irenebrigade.

Oorlog

Tijdens de oorlogsjaren 1940-1945 had de gevangenis aan de huidige Van Alkemadelaan de bijnaam Oranjehotel, een aanduiding die voor het eerst werd gebruikt in maart 1941 in een artikel in de illegale krant Vrij Nederland. In totaal zaten zo'n 25.000 mensen tijdens de bezetting in dit Oranjehotel.

De Waalsdorpervlakte lag op zo'n 3,5 kilometer afstand van de gevangenis. Dit was voor de Duitse bezetter de ideale plek om ongestoord van de meest lastige Nederlanders af te komen. Ruim 250 ter dood veroordeelden zijn destijds op de Waalsdorpervlakte, onderdeel van de nabijgelegen Oostduinen, gefusilleerd.

Na de oorlog werden op de vlakte zeven belangrijke collaborateurs en misdadigers gefusilleerd. Als eerste nazi-propagandist Max Blokzijl op 16 maart 1946, en vervolgens Anton Mussert, leider van de NSB, op 7 mei 1946. Ze werden begraven in een staatsgeheim graf op de Algemene Begraafplaats Den Haag en werden in oktober 1956 verplaatst naar een knekelgraf, om 'deze resten met andere resten te mengen en wel zodanig dat herkenning uitgesloten moet worden geacht'.

Bevrijding

Na de officiële bevrijding van Nederland op 5 mei 1945 besloot de toenmalige regering Gerbrandy om een nationaal bevrijdingsfeest te houden. De verjaardag van koningin Wilhelmina op 31 augustus leek de beste datum. De koningin was het hier echter niet mee eens.

De dodenherdenking van mei 1946. Op de voorgrond de originele houten kruizen.
De dodenherdenking van mei 1946. Op de voorgrond de originele houten kruisen.
Jan Drop was een ex-verzetsstrijder met uitgesproken ideeën over de herdenking. Hij wilde overal in het land stille tochten, geen toespraken, geen hoogwaardigheidsbekleders, geen vlagvertoon, maar wel twee minuten stilte. De Commissie Nationale Herdenking die hij had opgericht kreeg een verrassende bijval. Er werden in mei 1946 maar liefst 600 stille tochten gelopen. Deze stille tochten leidden naar plaatsen waar dierbaren tijdens de oorlog gefusilleerd waren. In Den Haag was dit bijvoorbeeld de Waalsdorpervlakte

Wisselende datums

De bevrijding zelf werd in 1946 officieel op zaterdag 4 mei gevierd en startte om 11.00 uur met twee minuten stilte, aangekondigd en afgesloten door kanonschoten. Zaterdag was intussen nog een gewone werkdag, zodat er overdag vooral voor kinderen iets te doen was. De volwassen trokken 's avonds naar een bomvol centrum om er naar de lichtjes te kijken of naar Houtrust voor een variétévoorstelling met bal na.

De houten fusilladekruisen in 1945.
De houten fusilladekruisen in 1945.
De Haagse herdenking op de Waalsdorpervlakte bleef de volgende jaren, ondanks talloze lokale en nationale plechtigheden, een belangrijke plaats innemen. Deze media aandacht werd wellicht veroorzaakt door het feit dat de regering, maar ook de bekendste gevangenis van Nederland, Het Oranjehotel, zich in Den Haag bevonden. 

In 1947 bleef de dodenherdenking op 3 mei staan, terwijl de bevrijdingsfeesten naar 5 mei gingen. Pas in 1948 werden 4 en 5 mei de vaste data voor dodenherdenking en bevrijding. Toen verhuisden ook de twee minuten stilte definitief naar de avond van 4 mei.

Maar in de opvolgende jaren werd vaak met de datum geschoven worden wanneer 5 mei op een zondag viel. Hieraan kwam een einde toen de regering in 1968 besloot de Bevrijding altijd op 5 mei te vieren.

Burgemeester Gerbrandy nam op 30 april 1959 de fonkelnieuwe Bourdonklok in gebruik. "De Waalsdorpervlakte heeft met deze klok een stem gekregen die in haar bronzen klank over stad en landschap kan vermanen en aansporen, van geslacht tot geslacht, dat de vrijheid een broos en bedreigd bezit kan zijn, dat offers eist tot in de dood."
Burgemeester Gerbrandy nam op 30 april 1959 de fonkelnieuwe Bourdonklok in gebruik. "De Waalsdorpervlakte heeft met deze klok een stem gekregen die in haar bronzen klank over stad en landschap kan vermanen en aansporen, van geslacht tot geslacht, dat de vrijheid een broos en bedreigd bezit kan zijn, dat offers eist tot in de dood."
Simpel monument

De gevangenen werden voor hun executie op de Waalsdorpervlakte vastgebonden aan houten palen. Op 3 mei 1946 gebruikten een aantal oud-verzetsleden het hout van deze palen om vijf houten fusilladekruisen op te richten. Na tientallen jaren in wind en weer te hebben gestaan, waren de houten kruisen versleten. In 1980 werden daarom verbronsde replica's gemaakt. De originele kruisen werden in 1981 overgebracht naar het Fries Verzetsmuseum in Leeuwarden.

Aanvankelijk was het startpunt van de stille tocht bij het Oranjehotel.  Vanaf omstreeks 1950 vertrok de stoet bij de Alexanderkazerne aan de Van Alkemadelaan. Om verkeerstechnische redenen verschoof het vertrekpunt weer later naar de Waalsdorperweg ook weer bij de Van Alkemadelaan.

Luidklok

Op 30 april 1959 werd de grote Bourdonklok, monument ter herinnering aan de slachtoffers van de tweede wereldoorlog, op de Waalsdorpervlakte door burgemeester Kolfschoten aanvaard. De klok werd een paar dagen later, tijdens de dodenherdenking voor het eerst gebruikt.

Op de klok staat een tekst van  prof. mr. R.P. Cleveringa: 'Ik luid tot roem en volging van hen die hun leven gaven tot wering van onrecht, tot winning der vrijheid en tot waring en verheffing van al Neerlands geestelijk goed.'
Op de klok staat een tekst van prof. mr. R.P. Cleveringa: 'Ik luid tot roem en volging van hen die hun leven gaven tot wering van onrecht, tot winning der vrijheid en tot waring en verheffing van al Neerlands geestelijk goed.'
De klok wordt geluid op 4 mei van 19:45 tot 20:00 uur. Daarna  volgen het signaal Taptoe en de 2-minuten-stilte.  Om 20:02 wordt het Wilhelmus gespeeld en daarna wordt de klok weer geluid tot het moment waarop de laatste deelnemer aan de Stille Tocht de vier kruisen is gepasseerd.

In principe is de klok de rest van het jaar stil. De uitzonderingen zijn de uitvaart van de huidige vorst, diens voorgangers en directe opvolger en hun respectieve partners. De klok wordt dan geluid vanaf het moment van vertrek van de stoet tot aan de aankomst bij de kerk te Delft. Dit vond voor het laatst plaats op 11 december 2004 tijdens de uitvaart van Prins Bernhard.

In de Bourdonklok staan de woorden van professor Cleveringa : 'Ik luid tot roem en volging van die hun leven gaven tot wering van onrecht, tot winning der vrijheid en tot waring en verheffing van al Neerlands geestelijk goed.'

Monumenten

Nederland telt meer dan 2800 oorlogsmonumenten, waarvan er 42 in de gemeente Den Haag staan, waaronder de Wereldvredevlam op het Carnegieplein, het Monument voor het Bezuidenhout bij het Gemeentehuis, het Centraal Monument voor Gevallen PTT'ers aan het Nassauplein, het Indisch Monument aan de Prof. B.M. Teldersweg en Waalsdorpervlakte aan de Waalsdorperweg.

Jaarlijks wordt op vier mei tegen de rand van het monument de Nederlandse vlag gevormd, vroeger met bloemen, tegenwoordig met gekleurde dennenappels.
Jaarlijks wordt op vier mei tegen de rand van het monument de Nederlandse vlag gevormd, vroeger met bloemen, tegenwoordig met gekleurde dennenappels.

Concurrentie

In Amsterdam stond sinds 1956 een Nationaal Monument, vast centrum voor landelijke plechtigheden. Daar werd voortaan, 's middags, de nationale dodenherdenking gehouden. Toen deze in 1988 naar de avond verhuisde en samensmolt met die van de stad Amsterdam, verdween de Haagse Dodenherdenking van het scherm.

Zeven jaar later, in 1995, wilde het net gestartte commerciële RTL4 hun eigen Dodenherdenking uitzenden. Op veler verzoek kwam daarom de Waalsdorpervlakte weer terug op de televisie. De herdenking zonder ook maar één woord is de herdenking van de gewone mensen Geen toespraken, alleen de klok, die wordt geluid door de mannen en vrouwen van het ere-peloton Waalsdorp. Een scherper contrast met het decorum, de uniformen en de toespraken in Amsterdam is niet denkbaar.

In mei 1945 werd de oprichter van de NSB, Cornelis van Geelkerken (midden in een uniform van de Grune Polizei), meegenomen naar de Waalsdorpervlakte. Hij werd gedwongen het opgraven van de vermoorde verzetsstrijders te aanschouwen. Naast hem staat de Duitse commandant die de graven moest aanwijzen.
In mei 1945 werd de oprichter van de NSB, Cornelis van Geelkerken (midden in een uniform van de Grune Polizei), meegenomen naar de Waalsdorpervlakte. Hij werd gedwongen het opgraven van de vermoorde verzetsstrijders te aanschouwen. Naast hem staat de Duitse commandant die de graven moest aanwijzen.
De dodenherdenking op 3 mei 1945.
De dodenherdenking op 3 mei 1945.
De Waalsdorpervlakte op 3 mei 1946.
De Waalsdorpervlakte op 3 mei 1946.
Het eerste gebruik van de grote klok op 4 mei 1959.
Het eerste gebruik van de grote klok op 4 mei 1959.

.

Cultuur

Tijdperken

Wijken

Ga naar boven